Rotten Tomatoes Charlie and the Chocolate Factory
FilmForce Charlie and the Chocolate Factory

Tim Burton byl prawdopodobnie ostatnia osoba, która mozna bylo podejrzewac o stanie sie jednym z najbardziej cenionych rezyserów swiata. Twórca niezalezny, nieprzewidywalny i calkiem oryginalny.

Timothy William Burton urodzil sie 25 sierpnia 1958 roku w Burbank, w Kalifornii. Burbank moze nie jest tak znane jak Hollywood, ale jest siedziba wielu filmowych i telewizyjnych studio - NBC, Warner Brothers, Disney i innych. Burbank bylo kwintesencja Amerykanskich przedmiesc w latach 1950, swiatem, w którym niesmialy, utalentowany artystycznie Tim odstawal od wiecznie smialych i wesolych ludzi z bliskiego otoczenia. Nie byl zbyt pilnym uczniem w szkole i nie byl tez molem ksiazkowym. Zamiast tego, odnajdywal przyjemnosc w malowaniu, rysowaniu i filmach. Uwielbial tzw. "monster movies", typu: Godzilla, Hammer horrory z Wielkiej Brytanii i twórczosc Raya Harryhausen. Jednym z jego najwiekszych idoli byl Vincent Price.

Po tym jak ukonczyl szkole srednia w 1976, Burton uczeszczal do Kalifornijskiego Instytutu Szutk Pieknych. Uczelnia ta zostala zalozona przez Disney'a jako swoista "stajnia" dla nowych animatorów, lecz byly tam równiez inne kierunki. Burton dolaczyl do Disneyowskiego programu animacji na drugim roku, zakladajac ze to dobry sposób na zycie. W 1979 zostal rekrutem w glównym studio animacji Disneya.

Burton jednak nie byl usatysfakcjonowany posada animatora. Spróbujcie sobie wyobrazic jak jego praca wygladala: filmy odtwarzane z 24 klatkami na sekunde. Na 90 minutowy film przypada ponad 129.000 odrebnych klatek. Postacie rysowane osobno i nakladane jedna na druga i dodatkowo na namalowane tlo. Taka praca wymaga utalentowanych artystów, lecz nie moga oni odbiegac od przyjetych norm i struktur rysunku. Burton zostal wciagniety do pracy nad filmem The Fox And The Hound. Zanudzilo go to na smierc.

Studio stwierdzilo jednak, ze talent Burtona nie byl w pelni wykorzystywany. Zrobili z niego konceptualistycznego artyste, czyli kogos kto projektuje postacie pojawiajace sie w filmach. Pierwsza jego praca przypadla nad filmem The Black Cauldron, adaptacja drugiego tomu Kronik Prydain Lloyda Alexander (siedmio-tomowa seria fantasy). Jesli jestescie zaznajomieni z praca Burtona to mozecie sobie wyobrazic, ze jego koncepty nie pasowaly zbytnio do swiata Disneya. Nie poszlo mu najlepiej i w koncu nie wykorzystano jego prac. Jednakze, dano mu wolna reke nad wlasnymi projektami. Do tych naleza wiersze i inne prace artystyczne, które wyewouluja pózniej w The Nightmare Before Christmas, krótki film animowany Vincent i krótkometrazowy film Frankenweenie.

Ostatnie dwa otrzymaly albo malo albo wrecz zadnego rozglosu, ale Burtonowi udalo sie zatrudnic swego idola Vincenta Price po raz pierwszy. Pozostali oni przyjaciólmi az do smierci Price'a w 1993. Frankenweenie otrzymal wskznik PG, co wykluczylo dystrybucje z innymi animacjami przypieczetowanymi wskaznikiem G. Film doczekal sie kinowej premiery jedynie za oceanem i niewielka dystrybucje na tasmach VHS. Jednakze film przeszedl do historii jako debiut rezyserski Tima.


Pisarz horrorów Stephen King (na pewno slyszeliscie o nim) obejrzal Frankenweenie i polecil Bonni Lee, kierowniczce w studio Warner Brothers. Lee pokazala film Pauli Reubens. Reubens byl kreatorem i odtwórca postaci Pee-wee Herman'a i wlasnie zamierzal przeniesc swa postac na duzy ekran. Od razu zorientoal sie, ze Tim Burton bedzie swietny do wspólpracy i okazalo sie, ze mial calkowita racje. Jak powiadaja - reszta stala sie historia.

Po zaskakujacym sukcesie Pee-wee Big Adventure, Burton nie nakrecil nic nowego przez kolejne trzy lata. Dopiero gdy otrzymal scenariusz Beetlejuice stwierdzil iz to kolejny projekt, który pasuje do jego wyjatkowej wizji. Film stal sie jeszcze wiekszym sukcesem i otworzyl mu drzwi do dlugo planowanej adaptacji popularnego komiksu w studio Warner Brothers.

Batman stal sie bardziej wydarzeniem niz filmem. Towarzyszyly mu pewne kontrowersje jakoby Michael Keaton nie byl odpowiednim aktorem do roli Mrocznego Rycerza. Jednakze, pomimo calego zgielku i ciaglego nagabywania przez studio filmowe, Burtonowi udalo sie odcisnac swoje wyjatkowe pietno na filmie i ów obraz stal sie jednym z najbardziej wplywowych Hollywoodu. Film zebral ponad 250 millionów dolarów.

Zamiast pracy nad kolejnym "produkcyjniakiem", Burton wykorzystal swoja nowo-nabyta slawe i wplywy przy realizacji bardzo osobistego filmu wypuszczonego prez wytwórnie 20th Century Fox. Edward Scissorhands byl pierwszym filmem, nad którym Burton mial pelna kontrole, bedac autorem historii glównego bohatera i producentem filmu. Edward okazal sie hitem posród maniaków kina i krytyków i od tej pory Burton mial byc postrzegany zupelnie na powaznie jako artysta.

Potem nakrecil sequel Batman Returns w 1992. Nie okazal sie tak wielkim przebojem jak jedynka i ucierpial na opinii rodziców jakoby byl zbyt mroczny i pogmatwany dla mlodocianych widzów. Jednak film stal sie artystycznym triumfem, niestety rozczarowanie slabym sukcesem powiodlo projekt w rece Joela Schumacher (chociaz Burton jest wymieniony jako producent filmu Batman Forever). Tego samego roku Burton zagral drobna role goscinnie w filmie Camerona Crowe pt. Singles. I jeszcze mniejsza w filmie kolegi Dannyego DeVito pt. Hoffa.

Po tym jak Burton wreszcie zrealizowal swój od lat planowany film animowany The Nightmare Before Christmas, wrócil do skromniejszych projektów takich jak Ed Wood. Inspirujacy hold dla rzekomo najgorszego rezysera wszechczasów nie stal sie wielkim hitem, ale zebral bardzo pozytywne opinie i recenzje, a takze dwie nagrody Akademii Filmowej. Kolejnym filmem okazal sie nieoficjalny hold dla twórczosci Wood'a pt. Mars Attacks! Film byl porazka, jesli chodzi o wplywy finansowe i zostal zbesztany przez wielu krytyków, ale uzyskal miano filmu kultowego z biegiem lat. Burton dokonal swoistego comebacku trzy lata pózniej krecac swój pierwszy horror Sleepy Hollow.

Jesli chodzi o prywatne zycie Burtona to zawarl on zwiazek malzenski z niemiecka artystka Lena Gieseke w 1989 (bedac na pólmetku przy kreceniu filmu Batman). Dokonali separacji wkrótce po premierze Batman Returns. Tim zaczal spotykac sie z Lisa Marie zaraz po tym. Pojawila sie w jego czterech filmach: Ed Wood, Mars Attacks!, Sleepy Hollow i Planet of the Apes.

Pomiedzy Mars Attacks! i Sleepy Hollow, Tim Burton spedzil ponad rok pracujac nad nowym filmem o Supermanie. Pierwotny scenariusz zostal napisany przez niezaleznego filmowca i komika Kevina Smith. Nicolas Cage byl planowanym odtwórca roli Czlowieka ze Stali. Jednakze Burton nie byl calkowicie zadowolony ze scenariusza i prace nad projektem ustaly.

Jego kolejna praca okazala sie przeróbka klasycznego filmu sci-fi Planet of the Aapes. Film okazal sie wizulanie zachwycajacy i wielu aktorów zaprezentowalo dobra gre (po czesci dzieku niesamowitej malpiej charakteryzacji Ricka Baker), lecz ogólnie spotkal sie z dosc duzym rozczarowaniem ze strony widzów.

W tym samym roku zycie prywatne Burtona nie uswiadczylo go zbytnim szczesciem. Oboje jego rodziców zmarlo w krótkim odstepie czasu, a jego zwiazek z Lisa Marie rozpadl sie. Wkrótce po wypuszczeniu na rynek Plante of the Aapes, Burton zaczal spotykac sie z gwiazda ów filmu Helena Bonham Carter. Ich syn, Billy, urodzil sie w pazdzierniku 2003.

Nastepny obraz Burtona byl inny niz pozostale, pomimo iz pracowal przy nim ten sam producent co zawse (Richard D. Zanuck). Big Fish byl adaptacja powiesci Daniela Wallace. Temat mezczyzny próbujacego nawiazac silna nic porozumienia ze swym umierajacym ojcem okazal sie najbardziej osobistym i emocjonalnym w dorobku Burtona. Uzyskal on pozytywne recenzje i sporo zarobil.

W 2005, Burton nakrecil jednoczesnie dwa filmy. Pierwszy to adaptacja powiesci Charlie and the Chocolate Factory. Johnny Depp zagral postac Williego Wonka i film okazal sie jednym z najbardziej kasowych 2005 roku. Dwa miesiace pózniej ukazal sie animowany film Corpse Bride. Obydwa obrazy otrzymaly dobre opinie, a Corpse Bride zostal nawet nominowany do nagrody Akademii Filmowej w kategorii Najlepszy Film Animowany (przegral jednak z Wallace and Gromit).

Obecnie, Burton planuje nakrecenie filmu pt. Believe It ot Not (podobno ma zagrac w nim Jim Carrey) opowiadajacym o zyciu Roberta Ripley. Krazy równiez pogloska jakoby Burton mial wyrezyserowac musical Sweeney Todd. Obydwa filmy zdaja sie byc doskonalym materialem dla Burtona i jego magicznego stylu.


Mike Jackson and Arran McDermott 2006
Translation to Polish: Marek Martowicz 2006

Tim Burton's Filmography